updated 1:04 PM CEST, Jun 18, 2018
A+ A A-

Obowiązek dostarczania książek i czasopism bibliotekom powinien być egzekwowany

  • Napisane przez Instytut Staszica
  • Dział: Raporty
Obowiązek dostarczania książek i czasopism bibliotekom powinien być egzekwowany fot. freeimages.com

Obowiązująca w Polsce Ustawa z dnia 7 listopada 1996 r. o obowiązkowych egzemplarzach bibliotecznych (dalej: Ustawa z 1996 r.) budzi krytykę – i to nie tylko środowiska wydawców. Ustawodawca, wyznaczając relatywnie dużą liczbę egzemplarzy obowiązkowych dla publicznych książnic, nie dał państwu żadnych skutecznych narzędzi do egzekwowania tego obowiązku. W rezultacie do wszystkich piętnastu bibliotek trafia – jak się szacuje – mniej niż połowa ukazujących się publikacji. W ocenie ekspertów Instytutu Staszica obowiązujące przepisy wymagają pilnej zmiany – bądź w kierunku zmniejszenia liczby egzemplarzy obowiązkowych, bądź w kierunku stworzenia dodatkowych zachęt dla wydawców. W każdym z tych wariantów należy zwiększyć sankcje za łamanie przepisów ustawy.

Egzemplarz obowiązkowy – Polska i Europa

Ustawa z 1996 r. przewiduje, że publikacje ukazujące się w nakładzie do stu egzemplarzy muszą trafiać do Biblioteki Narodowej i Biblioteki Jagiellońskiej (po jednym egzemplarzu do każdej z książnic), a publikacje wydawane w nakładzie wyższym – do piętnastu bibliotek (w sumie 17 egzemplarzy). To, w porównaniu z innymi europejskimi państwami, bardzo duża liczba. Przykładowo, we Francji i w Niemczech wydawcy są zobowiązani do przekazywania 2 egzemplarzy, we Włoszech – 4, w Wielkiej Brytanii – 6, w Irlandii – 10.

Zwolennicy ograniczenia liczby egzemplarzy obowiązkowych wskazują, że obecne regulacje są zakorzenione w poprzednim systemie, kiedy to głównie państwowe (nie licząc kościelnych) wydawnictwa przekazywały egzemplarze do państwowych książnic. W obecnej sytuacji ten obowiązek wiąże się z realnymi kosztami dla wydawcy – nawet przy ustawowym zwolnieniu od kosztów wysyłki. Koszty te nie są w żaden sposób rekompensowane. Proponuje się radykalne zmniejszenie liczby bibliotek uprawnionych do otrzymywania egzemplarza obowiązkowego wydawnictw – padała propozycja, by były to jedynie Biblioteka Narodowa, Biblioteka Jagiellońska i biblioteka regionalna w regionie, w którym działa wydawca.

Przeciwnicy ograniczenia liczby wymaganych ustawą egzemplarzy obowiązkowych zaznaczają, że w sytuacji, gdy polskie biblioteki cierpią na chroniczny brak środków, odcięcie ich od egzemplarzy obowiązkowych spowoduje, iż bieżące uzupełnianie księgozbioru będzie praktycznie niemożliwe. Może dojść do sytuacji, gdy biblioteki będą zmuszone radykalnie obciąć wydatki na publikacje zagraniczne, by kompletować wydawnictwa krajowe. Wskazują również, że dostarczanie egzemplarza obowiązkowego jest rodzajem promocji dla wydawców, a wiele z bibliotek kupuje również kolejne egzemplarze, gdy uzna, że dana publikacja jest wartościowa. Egzemplarz obowiązkowy ma być także panaceum na fatalne statystyki dotyczące czytelnictwa Polaków. Ten argument wydaje się mocno chybiony, bowiem osoby, które unikają kontaktu z książką, nie są raczej gośćmi książnic uniwersyteckich czy głównych bibliotek regionalnych.

Egzekwowanie egzemplarza obowiązkowego

Problemy z egzekwowaniem od wydawców egzemplarzy obowiązkowych pojawiły się już w latach 80. – a więc w czasie, gdy państwo miało de facto wydawniczy monopol. W ostatnich latach PRL Biblioteka Narodowa wysyłała do wydawców ok. 2000 upomnień ws. niedostarczonych egzemplarzy obowiązkowych rocznie; co charakterystyczne, ich skuteczność w przypadku wydawnictw zwartych kształtowała się na poziomie 30%, a czasopism – 50% (H. Zielińska, Stan realizacji zarządzenia o egzemplarzy obowiązkowym w Bibliotece Narodowej, „Bibliotekarz”, 1992 nr 11/12). A podkreślić należy, że procent wydawnictw, które wpływają do Biblioteki Narodowej jest znacznie wyższy, niż w przypadku książnic regionalnych, do których trafia nawet zaledwie 40% produkcji.

Przypomnijmy, że egzemplarz obowiązkowy stanowi podstawę do statystyki ruchu wydawniczego i do narodowej bibliografii bieżącej. Im mniejszy odsetek produkcji wydawniczej jest rejestrowany, tym mniej pełny jest obraz polskiego piśmiennictwa.

Ustawa z 1996 r. niedostarczenie egzemplarza obowiązkowego traktuje jako wykroczenie podlegające karze grzywny. Jest to sankcja mało dotkliwa, która nie mobilizuje wydawców do przestrzegania prawa. Niezależnie, jak wielkie obciążenie dla wydawców  wprowadzi ustawodawca, to skuteczność jego egzekwowania przy braku narzędzi zawsze będzie niska.

Dwa warianty zmian w prawie

W ocenie ekspertów Instytutu Staszica, należy rozważyć jeden z dwóch wariantów zmian w obecnie obowiązujących przepisach – przy czym każdemu z nich winno towarzyszyć zaostrzenie sankcji za nieprzestrzeganie prawa.

Wariant pierwszy to radykalne ograniczenie liczby bibliotek uprawnionych do otrzymywania egzemplarza obowiązkowego – do Biblioteki Jagiellońskiej, Biblioteki Narodowej i biblioteki regionalnej w województwie, w którym działa wydawca. Dodatkowo egzemplarz obowiązkowy wydawnictw o treści prawnej otrzymywałaby Biblioteka Sejmowa. Pozostałe biblioteki otrzymywałyby publikacje w wersji cyfrowej. Aby zachęcić wydawców do przekazywania publikacji innym bibliotekom, należałoby wprowadzić zachęty podatkowe dla wydawców, którzy będą przekazywać swoje publikacje w tradycyjnej postaci do bibliotek uniwersyteckich i regionalnych.

Wariant drugi zakładałby utrzymanie obecnej, rozbudowanej listy bibliotek uprawnionych do otrzymywania egzemplarza obowiązkowego – ale przy finansowym odciążeniu wydawców. Mieliby prawo do określonych ulg podatkowych związanych z pełnym wywiązywaniem się z przepisów. Ulgi takie nie tylko pokrywałyby koszty tego obciążenia, ale dawałyby też swoistą premię dla tych, którzy przekazują egzemplarze obowiązkowe terminowo do wszystkich bibliotek.

Ostrzejsze sankcje za naruszanie ustawy

Jak wspomniano, sankcje za łamanie prawa w Ustawie z 1996 r. są iluzoryczne. Aby zwiększyć skuteczność egzekwowania egzemplarzy obowiązkowych, należałoby rozważyć następujące rozwiązania, stosowane łącznie:

  • Potraktowanie uchylania się od przekazywania egzemplarza obowiązkowego – mimo monitów – jako przestępstwa zagrożonego karą grzywny (w wymiarze znacznie wyższym, niż obecnie, np. do 300 stawek dziennych) lub ograniczenia wolności; przekazywanie egzemplarza obowiązkowego z ponadrocznym opóźnieniem byłoby traktowane jako wykroczenie (obecnie nie podlega karze)
  • Utrata możliwości skorzystania z określonych ulg podatkowych dla wydawców uchylających się od ustawowego obowiązku
  • Możliwość wykluczenia sabotujących ustawę wydawców z udziału w postępowaniach o zamówienia publiczne.

Proponowane rozwiązania powinny zostać poddane pod publiczną debatę, stanowią bowiem szansę na rozsądny kompromis. Obecna sytuacja, kiedy to debatuje się wyłącznie o utrzymaniu albo ograniczeniu liczby 17 egzemplarzy obowiązkowych, nie daje szans na wprowadzenie żadnych rozsądnych zmian w prawie i zwiększenie skuteczności egzekwowania ustawy.

Warszawa

Polityka Prywatności

W celu realizacji obowiązku informacyjnego, zgodnie z art. 13 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. poniżej przekazujemy „klauzulę informacyjną” z prośbą o zapoznanie się.


Polityka prywatności i przetwarzania danych osobowych

Administratorem Twoich danych osobowych jest Impresja Studio Promocji z siedzibą w Warszawie, przy ulicy Drewnianej 5 lok. 3,. Poniżej znajdziesz wszelkie niezbędne informacje dotyczące przetwarzania Twoich danych osobowych w związku z realizacją usługi informacyjnej.

2. Przedstawicielem Administratora jest Tomasz Brzozowski: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

3. Dane osobowe przetwarzane są w celu w celu świadczenia usług informacyjnych przez Wydawnictwo Wasze Podróże oraz w celach marketingowych. Podstawą prawną jest art. 6 ust. 1 lit a Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE - „RODO”).

4. Dane będą przetwarzane w celach marketingowych do momentu wycofania przez Ciebie zgody na takie przetwarzanie.

W zakresie usług Impresja Studio PR Twoje dane będą przetwarzane przez okres, w którym usługi te będą świadczone oraz, w uzasadnionych wypadkach, po zakończeniu ich świadczenia, jednak wyłącznie jeżeli jest dozwolone lub wymagane w świetle obowiązującego prawa np. przetwarzanie w celach statystycznych, rozliczeniowych lub w celu dochodzenia roszczeń. W takim przypadku dane będą przetwarzane jedynie przez okres niezbędny do realizacji odpowiednich celów.

5. Po zakończeniu przetwarzania danych osobowych w pierwotnym celu, dane będą, w uzasadnionych wypadkach, przetwarzane po zakończeniu ich świadczenia, jednak wyłącznie jeżeli jest dozwolone lub wymagane w świetle obowiązującego prawa np. przetwarzanie w celach statystycznych, rozliczeniowych lub w celu dochodzenia roszczeń. W takim przypadku dane będą przetwarzane jedynie przez okres niezbędny do realizacji odpowiednich celów.

6. Podanie danych jest dobrowolne

7. Twoje dane osobowe nie będą przekazywane.

8. Jako administrator Twoich danych, zapewniamy Ci prawo dostępu do Twoich danych, możesz je również sprostować, żądać ich usunięcia lub ograniczenia ich przetwarzania. Możesz także skorzystać z uprawnienia do złożenia wobec Administratora sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych oraz prawa do przenoszenia danych do innego administratora danych. W przypadku wyrażenia dobrowolnej zgody, przysługuje Ci prawo cofnięcia zgody na przetwarzanie danych w dowolnym momencie co nie wpływa na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej cofnięciem. Informujemy także, że przysługuje Ci prawo wniesienia skargi do organu nadzorującego przestrzeganie przepisów ochrony danych osobowych.

9. Na niniejszej witrynie znajdują się wtyczki społecznościowe serwisu Facebook: „Lubię to”, które są powiązane z serwisem Facebook. Pod naszym artykułami umieszczany jest kod odwołujący się do serwisu Facebook. Używając przycisku „Lubię to”, użytkownik loguje się do serwisu Facebook, w którym obowiązują zasady ochrony prywatności określone przez serwis Facebook.

10. Ta strona zbiera w sposób automatyczny informacje zawarte w plikach cookies i wykorzystuje je w celach statystycznych oraz do usprawnienia funkcjonowania serwisu. Pliki Cookiem są też zbierane przez Google Analytics. Pliki cookies są plikami tekstowymi, które przechowywane są w komputerze użytkownika serwisu.

Wykorzystujemy dwa rodzaje plików cookies – tymczasowe i stałe. Pliki tymczasowe przechowywane są do momentu opuszczenia przez Ciebie naszej strony (poprzez wejście na inną stronę, wylogowanie lub wyłączenie przeglądarki). Pliki stałe przechowywane są w Twoim komputerze do czasu ich usunięcia lub przez czas wynikający z ich ustawień.

W każdej chwili możesz dokonać zmiany ustawień swojej przeglądarki, aby zablokować obsługę plików cookies lub każdorazowo uzyskiwać informacje o ich umieszczeniu w swoim urządzeniu. Inne dostępne opcje możesz sprawdzić w ustawieniach swojej przeglądarki internetowej. Większość przeglądarek domyślnie jest ustawione na akceptację zapisu plików cookies w komputerze. Informacje dotyczące ustawień przeglądarek internetowych dostępne są w jej menu (pomoc) lub na stronie jej producenta.

Korzystając z tej strony wyrażasz zgodę na wykorzystywanie cookies zgodnie z ustawieniami Twojej przeglądarki.