updated 2:34 AM CEST, Sep 25, 2018
Na żywo:
A+ A A-

Armenia: Katogike - ocalona świątynia

  • Napisane przez Cezary Rudziński
  • Dział: Globtroter
Armenia: Katogike - ocalona świątynia Cezary Rudziński

W centrum Erywania, przy zbiegu ulicy Abowiana (Abovyan) i alei Sajat – Nowa (Sayat-Nova), stoi, nieco cofnięty od narożnika, niezwykły świątynny tandem.

Maleńka, wielkości kaplicy, z poczerniałymi od starości ścianami z niegdyś różowego tufu wulkanicznego, Katogike (Katoghike St. Astvatsatsin) p.w. Matki Bożej. I znacznie większa od niej, nowiutka, chociaż w tradycyjnym od wieków w Armenii stylu architektonicznym, p.w. św. Anny. Dzieli je od siebie niespełna metr odległości i blisko 8 wieków (!) niezwykłej historii. Dodam, że niektórzy polscy autorzy, także przewodników, tę małą nazywają błędnie kościołem świętego Katogike.

Być może nie wiedzą, że pochodząca z greki nazwa „katholiké” znaczy „powszechny”, lub „ogólny”. O tego słowa pochodzi przecież nazwa Kościół katolicki, czyli powszechny. Oraz, że w ten sposób nazywane są w Armenii główne świątynie w poszczególnych miejscowościach. O ile, oczywiście, jest w nich więcej niż jedna. Maleńka świątynka p.w. Matki Bożej wzniesiona została w Erywaniu na początku XII wieku. O tym, że jest to współcześnie najstarsza świątynia zachowana w armeńskiej stolicy dowiedziano się zaledwie kilkadziesiąt laty temu.

 

KINO ZAMIAST NAJSTARSZEGO KOŚCIOŁA

Starsza od niej, p.w. św. św. Piotra i Pawła, z metryką podobno od V-VI w., stojąca przy tej samej ulicy Abowiana, tylko po jej przeciwnej stronie i o jedną przecznicę – chyba nie więcej niż 100 metrów – dalej w kierunku współczesnego ścisłego centrum, zburzona została przez komunistycznych barbarzyńców w 1931 roku, aby na jej miejscu postawić… kino „Moskwa”. Stojące nadal, chociaż słyszałem o planach odwrócenia sytuacji: zburzenia kina i wzniesienia na dawnym miejscu repliki tamtej świątyni. „Pod kilof” miała pójść także, w 1936 roku, katedra Katogike.

Zbudowana w latach 1693-1695 jako trójnawowa bazylika. Kilkanaście lat wcześniej bowiem, 6 czerwca 1679 roku, Erywań nawiedziło katastrofalne trzęsienie ziemi, po którym nastąpiła odbudowa miasta. Obecna stolica Armenii była wówczas prowincjonalną mieściną, która w latach 1513-1737 aż 14 – krotnie zmieniała przynależność. Raz do Persji, innym do Turcji. I chyba tylko historycy potrafią dokładnie wskazać, mnie nie udało się znaleźć takiej informacji, kto nią rządził w latach tamtego kataklizmu i odbudowy po nim. Do potomnych nie dotarła informacja, że maleńki kościółek p.w. św. Matki Bożej przetrwał niszczące miasto trzęsienie ziemi.

 

ODKRYCIE PO WIEKACH

I że budując katedrę wykorzystano go jako główną apsydę do niej. Odkryto to dopiero w trakcie rozbiórki świątyni w 1936 roku. Archeologom i architektom udało się bowiem uzyskać zgodę na nadzorowanie prac rozbiórkowych oraz dokumentację oraz archiwizację odsłanianych napisów i detali. M.in. chaczkar – słynnych ormiańskich kamiennych płyt z wykutymi na nich krzyżami i zdobnictwem, wmurowanych w ściany katedry, a datowanych latami: 1679, 1693, 1694 i 1695. Sensacją stało się wówczas, gdy rozebrano ściany katedry, odkrycie, że absyda to o ponad 4 wieki starszy kościółek p.w. Matki Bożej. Z inskrypcjami na ścianach z lat 1229 i 1284 i chaczkarami.

Presja naukowców i społeczeństwa okazała się wówczas tak silna, że stalinowscy „decydenci” zrezygnowali ze zburzenia go. Podobno mówiono wówczas, oczywiście po cichu, bo były to przecież lata straszliwego terroru i rozstrzeliwań niewinnych ludzi pod byle pretekstem, że jest to „świątynia, której Stalin nie mógł zburzyć”. Obudowano ją jednak blokami mieszkalnymi, aby stała się niewidoczna. I przez lata niszczała w zapomnieniu. Zmiana sytuacji nastąpiła dopiero po uzyskaniu przez Armenię niepodległości w 1991 roku, kiedy zwrócono ją kościołowi i przywrócono funkcje religijne.

 

HOJNI FUNDATORZY

W 2007 r. zburzono otaczające ją bloki mieszkalne odsłaniając ten cenny zabytek. Znaleźli się również sponsorzy – głównymi byli Amerykanie z ormiańskimi korzeniami, Hiraira i Anna Hovananian – wzniesienia obok tego maleńkiego kościółka nowej, dużej świątyni z różowego piaskowca. Na cześć fundatorki otrzymała ona wezwanie św. Anny, matki Marii z Nazaretu i babki Jezusa. W kompleksie tym zbudowano również, ze ścianami z takiego samego budulca, nową (stara znajduje się w „ormiańskiej Częstochowie”, Eczmiadzyniu (Wagharszapat) odległym od stolicy o 18 km na zachód.) siedzibę Katolikosa Wszystkich Ormian.

Budowę obu gmachów zakończono w roku 2015. Na kamiennej ścianie między tą siedzibą i kościołem św. Anny wystawiono stare kamienne detale architektoniczne z wykutymi ozdobnymi ornamentami, znalezione w trakcie prac. Obie świątynie są dostępne dla wiernych i turystów. Ci, którzy oprócz tradycyjnych w kościołach wschodnich cieniutkich świeczek zapalanych przed ołtarzami i ikonami chcą kupić także kwiaty, mają ich ogromny wybór w stoisku od strony alei Sajat-Nowa. Kościółek p.w. Matki Bożej jest maleńki, wnętrze ma zaledwie 5,4 x 7,5, m. powierzchni. W niewielkim ołtarzu znajduje się ikona patronki ze stojącym przed nią ozdobnym, metalowym krzyżem.

 

SKROMNE WNĘTRZA

Inny stoi w jednej ze starych wnęk. Obejrzeć można również kilka starych chaczkar oraz kamienną płytkę pokrytą resztkami zielonej majoliki,  z wykutym w niej charakterystycznym ormiańskim aniołkiem. Po lewej stronie, zaraz przy wejściu, stoi metalowy stół – pojemnik, w którym stawia się zapalone świece. Ze stropu zwisa okrągły, metalowy żyrandol. Sąsiednia świątynia p.w. św. Anny jest przestronna i jasna. W ołtarzu głównym widzę ikonę patronki z małym Jezuskiem na kolanach. Na ścianach bocznych kolejne ikony. Św. Anny z uniesionymi do góry rękoma w geście Oranty, Marią i Jezusem na pierwszym planie.

Oraz samej Marii, także w czerwonej szacie, z Dzieciątkiem. Wyposażenie wnętrza jest skromne, z nietypowymi dla kościołów wschodnich drewnianymi ławami z oparciami oraz dwoma, także metalowymi żyrandolami, z których ten pośrodku nawy ma dwie obręcze. Świątynia ma dwie wieże. Główną nad nią oraz mniejszą, z kolumienkami, nad wejściem. Ściany zewnętrzne w kilku miejscach pokryte są płaskorzeźbami nawiązującymi do tradycyjnych chaczkar, z postacią jakiegoś świętego oraz ornamentami z winoroślą, ptakami, zwierzętami i ludźmi przy pracy w winnicy.

Cezary Rudziński

Zdjęcia autora

Autor uczestniczył w wyjeździe studyjnym zorganizowanym dla członków Stowarzyszenia Dziennikarzy – Podróżników „Globtroter” i jego przyjaciół przez Biuro Turystyczne „Bezkresy” z Warszawy i  „Seven Days Company” z Erywania.

Warszawa

Polityka Prywatności

W celu realizacji obowiązku informacyjnego, zgodnie z art. 13 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. poniżej przekazujemy „klauzulę informacyjną” z prośbą o zapoznanie się.


Polityka prywatności i przetwarzania danych osobowych

Administratorem Twoich danych osobowych jest Impresja Studio Promocji z siedzibą w Warszawie, przy ulicy Drewnianej 5 lok. 3,. Poniżej znajdziesz wszelkie niezbędne informacje dotyczące przetwarzania Twoich danych osobowych w związku z realizacją usługi informacyjnej.

2. Dane osobowe przetwarzane są w celu w celu świadczenia usług informacyjnych oraz w celach marketingowych. Podstawą prawną jest art. 6 ust. 1 lit a Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE - „RODO”).

3. Dane będą przetwarzane w celach marketingowych do momentu wycofania przez Ciebie zgody na takie przetwarzanie.

W zakresie usług Impresja Studio PR Twoje dane będą przetwarzane przez okres, w którym usługi te będą świadczone oraz, w uzasadnionych wypadkach, po zakończeniu ich świadczenia, jednak wyłącznie jeżeli jest dozwolone lub wymagane w świetle obowiązującego prawa np. przetwarzanie w celach statystycznych, rozliczeniowych lub w celu dochodzenia roszczeń. W takim przypadku dane będą przetwarzane jedynie przez okres niezbędny do realizacji odpowiednich celów.

4. Po zakończeniu przetwarzania danych osobowych w pierwotnym celu, dane będą, w uzasadnionych wypadkach, przetwarzane po zakończeniu ich świadczenia, jednak wyłącznie jeżeli jest dozwolone lub wymagane w świetle obowiązującego prawa np. przetwarzanie w celach statystycznych, rozliczeniowych lub w celu dochodzenia roszczeń. W takim przypadku dane będą przetwarzane jedynie przez okres niezbędny do realizacji odpowiednich celów.

5. Podanie danych jest dobrowolne

6. Twoje dane osobowe nie będą przekazywane.

7. Jako administrator Twoich danych, zapewniamy Ci prawo dostępu do Twoich danych, możesz je również sprostować, żądać ich usunięcia lub ograniczenia ich przetwarzania. Możesz także skorzystać z uprawnienia do złożenia wobec Administratora sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych oraz prawa do przenoszenia danych do innego administratora danych. W przypadku wyrażenia dobrowolnej zgody, przysługuje Ci prawo cofnięcia zgody na przetwarzanie danych w dowolnym momencie co nie wpływa na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej cofnięciem. Informujemy także, że przysługuje Ci prawo wniesienia skargi do organu nadzorującego przestrzeganie przepisów ochrony danych osobowych.

8. Na niniejszej witrynie znajdują się wtyczki społecznościowe serwisu Facebook: „Lubię to”, które są powiązane z serwisem Facebook. Pod naszym artykułami umieszczany jest kod odwołujący się do serwisu Facebook. Używając przycisku „Lubię to”, użytkownik loguje się do serwisu Facebook, w którym obowiązują zasady ochrony prywatności określone przez serwis Facebook.

9. Ta strona zbiera w sposób automatyczny informacje zawarte w plikach cookies i wykorzystuje je w celach statystycznych oraz do usprawnienia funkcjonowania serwisu. Pliki Cookiem są też zbierane przez Google Analytics. Pliki cookies są plikami tekstowymi, które przechowywane są w komputerze użytkownika serwisu.

Wykorzystujemy dwa rodzaje plików cookies – tymczasowe i stałe. Pliki tymczasowe przechowywane są do momentu opuszczenia przez Ciebie naszej strony (poprzez wejście na inną stronę, wylogowanie lub wyłączenie przeglądarki). Pliki stałe przechowywane są w Twoim komputerze do czasu ich usunięcia lub przez czas wynikający z ich ustawień.

W każdej chwili możesz dokonać zmiany ustawień swojej przeglądarki, aby zablokować obsługę plików cookies lub każdorazowo uzyskiwać informacje o ich umieszczeniu w swoim urządzeniu. Inne dostępne opcje możesz sprawdzić w ustawieniach swojej przeglądarki internetowej. Większość przeglądarek domyślnie jest ustawione na akceptację zapisu plików cookies w komputerze. Informacje dotyczące ustawień przeglądarek internetowych dostępne są w jej menu (pomoc) lub na stronie jej producenta.

Korzystając z tej strony wyrażasz zgodę na wykorzystywanie cookies zgodnie z ustawieniami Twojej przeglądarki
       

10. Przedstawicielem Administratora jest Tomasz Brzozowski Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.