updated 11:33 AM CEST, Jun 20, 2018
A+ A A-

Bazylea: Długie i burzliwe dzieje katedry

  • Napisane przez Cezary Rudziński
  • Dział: Europa
Wyróżniony Bazylea: Długie i burzliwe dzieje katedry Fot.: Cezary Rudziński

Gdy w roku 1019 cesarz rzymski Henryk II Święty (973-1024) zainicjował budowę w Bazylei katedry i wraz z żoną Kunegundą ufundował ją, nie był w stanie przewidzieć, że wznoszenie tej świątyni zakończy się dopiero w niemal pięć wieków później – dokładnie w roku 1500.

A w tym czasie chrześcijaństwo podzieli się, w 1054 r. na wschodnie – prawosławne i zachodnie – katolickie. W kilkanaście zaś lat po oddaniu do użytku wieży południowej – św. Marcina (Martinsturm) katedry, co oficjalnie uznawane jest za ostateczne zakończenie tej budowy, zachodnim chrześcijaństwem wstrząśnie Reformacja, której Semimillenium – 500-lecie obchodzone jest w br., i nastąpi jego kolejny podział.

Budowali tu już Celtowie i Rzymianie

I jej wyznawcom od 1529 roku służyć będzie cesarska fundacja. Co prawda Henryk II z Kunegundą osobiście zaszczycili 11 października 1019 roku konsekrację nowej świątyni, ale był to w gruncie rzeczy tylko początek jej wznoszenia oraz burzliwych dziejów. Gdy zaczynała się budowa tej katedry, Bazylea była, od 1000 roku, wolnym miastem. Do Świętego Cesarstwa Rzymskiego włączona została dopiero w roku 1032, już po śmierci fundatora.
Katedra zbudowana w najwyższym miejscu lewobrzeżnej Bazylei, na prawym brzegu Renu – vis-à-vis niej na lewym brzegu były wówczas tylko lasy i pola – na płaskim terenie nazwanym później oraz współcześnie Placem Katedralnym – Münsterplatz, nie stanęła na pustym miejscu. Budowali na nim już w I w. p.n.e. Celtowie, później zaś swoją warownię Rzymianie. I jest bardzo prawdopodobne, chociaż jednoznacznych dowodów na to nie ma, że już w wiekach VII lub VIII stanęła tu pierwsza katedra.

Poprzedniczki świątyni

Gdyż to wówczas siedziba bazylejskiego biskupa – pierwszym, wzmiankowanym w latach 343-346, był Justynian – przeniesiona została z pobliskiego Augusta Raurica na Wzgórze Katedralne. Na pewno wiadomo natomiast z wykopalisk, że pierwszy kościół na nim, zwany od imienia biskupa Haitona (805-823) Haitońskim, stanął tu na początku IX wieku. Sąsiadował on od południa – dosyć dobrze już wiadomo, jakie były jego fundamenty oraz budowa halowa - z pałacem biskupim. W 917 r. został zdemolowany przez najazd Madziarów.
Później wzniesiono na tym miejscu katedrę, także nazwaną od imienia biskupa, tym razem Richarda (ok. 940-950). Kolejna, trójnawowa wczesno romańska, na fundamentach poprzedniej, budowana za czasów biskupa Adalberta II (ok. 999-1025), nazywana bywa czasami Tumem Adalberta. Ale przeważnie od imienia fundatora, późniejszego świętego, Heinrich Münster – katedrą Henryka. I ją uważa się za podstawę obecnej miejskiej katedry protestanckiej – kalwińskiej.

Z czerwonego piaskowca sprzed 250 milionów lat

Romańsko-gotyckiej, o murach i wieżach z czerwonego piaskowca, dzięki czemu z oddali wygląda jak ceglana. Z informacji jakie znalazłem na tablicach informacyjnych prowadzonych w niej aktualnie prac rewaloryzacyjnych wynika, że piaskowiec ten pochodził z okresu dolnego triasu, sprzed około 250 mln lat. A obecny, na potrzeby renowacyjne oraz wykonywanie kopii figur, płaskorzeźb i detali architektonicznych, sprowadza się z Freiburga w powiecie Beisgan lub z Doliny Menu.


Skoro wspomniałem o informacjach znajdujących się na tych tablicach dodam, że przeczytałem na nich, iż już w czasach romańskich istniała katedralna pracownia – nazywana barakiem budowlanym (Bauhütte) w której wykonywano rzeźby i inne dekoracje nad drzwiami, w wewnętrznych krużgankach oraz wieży św. Jerzego (Georgsturm). Zachował się nawet podwójny rzeźbiarski portret kamieniarzy z tamtych czasów, z około 1200 roku. Pracownia ta przetrwała do lat 1520., tj. okresu Reformacji.

Basler Münsterbauhütte

W czasach nowożytnych (XVI-XX w.) w razie potrzeb renowacyjnych korzystano z usług lokalnych rzemieślników. Ale w 1986 r. ponownie utworzono taką wyspecjalizowaną pracownię jako fundację: Stiftung Basler Münsterbauhütte, założoną przez kanton Bazylea – Miasto, kościół ewangelicko-reformowany i fundację Christopha Meriana. Pracuje w niej m.in. trzech mistrzów kamieniarzy, malarz i konserwatorka zabytków. Zadaniem tej pracowni jest przygotowywanie kompleksowej rewaloryzacji tutejszych zabytków na najwyższym poziomie. Do czego zatrudniani są najlepsi w swoim fachu dekarze i inni specjaliści.
Wykonywane są też dokładne, w skali 1:1, kamienne kopie rzeźb, płaskorzeźb i zdobniczych detali architektonicznych. Oryginalne romańsko-gotyckie częściowo już przeniesiono do muzeum zastępując je kopiami. Konieczne to będzie także w wielu następnych przypadkach, gdyż upływ czasu i atmosfera powodują ich sukcesywne niszczenie.

Pożary i trzęsienie ziemi

Wywieszony na rusztowaniach plan świątyni oraz jej renowacji obejmuje 11 części katedry: portal główny i galerię cesarską, wieże św. Jerzego i św. Marcina, poszczególne fasady, duży i mały krużganek itd. Wrócę jednak jeszcze na chwilę do dziejów tej wspaniałej świątyni. W 1185 r. katedra Henryka spłonęła. Na jej ocalałych resztkach stanął kościół trójnawowy z nawą poprzeczną – transeptem. Uszkodził go kolejny pożar w 1258 r. To prawdopodobnie po nim podwyższono do trzech kondygnacji wieżę św. Jerzego. Zaś w południowo-zachodnim narożniku dobudowano symetryczną wieżę św. Marcina. Katedra miała wówczas pięć wież. Oprócz tych dwu frontowych, także dwie na przedłużeniu naw bocznych oraz środkową, nad skrzyżowaniem naw. Wszystkie, a także część sklepienia oraz krypt zniszczyło w znacznym stopniu trzęsienie ziemi w 1385 r. Największe w tej części Europy. Ale katedrę szybko odbudowano i już w 1363 r. poświęcono nowy ołtarz główny.

Zniszczenia spowodowane przez ikonoklastów

W latach 1421-1429 odbudowę i rozbudowę północnej wieży św. Jerzego przeprowadził budowniczy także m.in. najwyższej dotychczas (161 m) wieży kościelnej w Europie, w katedrze w Ulm w Niemczech, Ulrich von Ensingen. Zaś do roku 1500 wieżę św. Marcina wzniósł Hans von Nussdorf. Kończąc w ten sposób ostatecznie budowę tej świątyni. Pierwsza z tych wież ma 64,2 m, zaś druga 62,7 m wysokości. Z zewnątrz, z dołu, nie widać tej różnicy.
Ogromne szkody poczyniły w katedrze nie tylko pożary i trzęsienie ziemi, ale także zniszczenia spowodowane w latach 1528-1529 przez protestantów – ikonoklastów uznających obrazy i rzeźby za bałwochwalstwo. O dramatycznych skutkach ataku tłumu niszczycieli na tę i inne świątynie bazylejskie pisał, mieszkający tu przez wiele lat, wielki humanista, Erazm z Rotterdamu. Po przejęciu katedry rzymskokatolickiej przez protestantów, usunięto z wnętrza to, co było niezgodne z nową wiarą.

Najpiękniejsza w Szwajcarii

Od tamtego czasu przeprowadzono, w wiekach: XVIII, XIX i XX, kilka remontów i renowacji świątyni. Ta ostatnia miała na celu wyeksponowanie późnoromańskich części katedry i cofnięcie niektórych zmian wprowadzonych w połowie wieku poprzedniego. Również obecnie, jak już wspomniałem, trwają prace renowacyjne. Przede wszystkim wymiana - tam gdzie jest to konieczne - kolorowego piaskowca oraz renowacja i zastępowanie kopiami wymagających tego rzeźb i detali architektonicznych.
Świątynia ta jest jedną z najpiękniejszych i najcenniejszych w całej Szwajcarii. Na zewnętrznych ścianach obu jej wież – pozostałych trzech nie odbudowano po trzęsieniu ziemi w 1385 r. - znajdują się m.in. oryginalne, z 1340 i 1372 roku rzeźby patronów. A także – nad św. Marcinem – zegary: stary słoneczny i mechaniczny. Obie wieże łączy galeria z wielkim oknem poddasza. Piękny jest portal główny od strony zachodniej i jego najbliższe otoczenie z rzeźbami – postaciami Henryka II i Kunegundy oraz szatanem kuszącym Głupią Pannę.

Portal Gallusa i architektoniczne detale

Bo są również rzeźby Panien Mądrych. Wykonano je w roku 1280, a na obecne miejsce przeniesiono po wspomnianym trzęsieniu ziemi. Najpiękniejszy i najcenniejszy nie tylko w tej katedrze, ale w całym kraju Helwetów, jest jej północny portal nazywany portalem Gallusa. A także cała elewacja z wczesnego okresu romańskiego, zachowana niemal w całości w oryginalnym stanie. W łuku portalu siedzi na tronie Chrystus, łagodny i przyjazny ludziom sędzia. Nad portalem znajduje się wielka rozeta – okno przedstawiające ogromne Koło Fortuny.
To tylko przykłady cennych i pięknych detali architektonicznych tej świątyni. Do innych należą m.in. groteskowe chimery i słonie - ozdoby chóru. Część chóru położona jest na tarasie zwanym Palatium, z którego roztacza się piękny widok na Ren, mosty przez rzekę, Małą Bazyleę oraz prawobrzeżne części miasta. Stoi tu również odlany w brązie model katedry z jej krużgankami po południowej stronie. Trzynawowe wnętrze katedry jest rozległe. Ma 65 m długości i 32 szerokości. Zaś kaplice w bocznych nawach robią wrażenie, że są dodatkowymi nawami.

Ambona, chrzcielnica, krużganki

Warte uwagi są też wiązania sklepień. Ciekawy jest również kamienny ołtarz główny. Podobnie piękna gotycka ambona wykuta w 1467 roku w piaskowcu przez mistrza Hansa von Nussdorfa, a także kamienna chrzcielnica z 1565 r. oraz tron biskupi z 1380 r. Wewnątrz świątyni znajduje się epitafium Erazma z Rotterdamu, który pochowany został w tej katedrze. Zaś pod nawą główną krypta z grobami biskupów z X-XII wieków. Neogotyckie natomiast (z XIX w.) są witraże. Ciekawej konstrukcji i podobno o pięknym brzemieniu są organy. Niestety pierwsze, najstarsze w Szwajcarii, z początku XIII w. nie zachowały się. Od strony południowej, czyli do boku katedry, przylega podwójny wirydarz otoczony pięknymi, gotyckimi krużgankami: Wielkim, z lat 1429-1462 i Małym z 1467-1488. W czasach, gdy była to katedra katolicka, pokryta drewnianym stropem hala między krużgankami służyła biskupowi jako miejsce spotkań z mieszczanami, a także sala sądowa. Zachował się w niej tron biskupi. W czasach protestanckich w krużgankach tych chowano ludzi zasłużonych i bogatych mieszczan.

Na placu katedralnym

Ich ściany zdobią więc, niekiedy piękne, płyty nagrobne. Do krużganka przylega kaplica św. Mikołaja z lat 1270-1400, ze stallami z tamtego okresu oraz dachem z XV w. Dodam, że dachy katedry pokryte są dachówką z barwnym szkliwiem. Przed katedrą i od jej północnej strony znajduje się Münsterplatz – plac Katedralny. Vis-à-vis jej frontonu stoi najstarszy zachowany budynek miasta, Gimnazjum przy placu Katedralnym (Gymnasium Am Münsterplatz). Obok niego zaś szereg zabytkowych domów mieszczańskich, w przeszłości należących do katedralnych kanoników, z pięknymi barokowymi fasadami, a także domów rzemieślników z okresu późnego średniowiecza. W jednym z tych domów mieści się Muzeum Kultur (Museum der Kulturę Basel). Ale bazylejska katedra jest najcenniejszym, chociaż nie jedynym, starym zabytkiem miasta, bardzo popularnym wśród turystów. Być tutaj i nie zwiedzić jej, to tak jak być w Krakowie i nie zobaczyć Kościoła Mariackiego i ołtarza Wita Stwosza.

Autor uczestniczył w wyjeździe prasowym do Szwajcarii zorganizowanym przez Switzerland Tourism, organizacje turystyczne Bazylei i Lucerny oraz linie lotnicze Wizz Air.

Warszawa

Polityka Prywatności

W celu realizacji obowiązku informacyjnego, zgodnie z art. 13 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. poniżej przekazujemy „klauzulę informacyjną” z prośbą o zapoznanie się.


Polityka prywatności i przetwarzania danych osobowych

Administratorem Twoich danych osobowych jest Impresja Studio Promocji z siedzibą w Warszawie, przy ulicy Drewnianej 5 lok. 3,. Poniżej znajdziesz wszelkie niezbędne informacje dotyczące przetwarzania Twoich danych osobowych w związku z realizacją usługi informacyjnej.

2. Przedstawicielem Administratora jest Tomasz Brzozowski: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

3. Dane osobowe przetwarzane są w celu w celu świadczenia usług informacyjnych przez Wydawnictwo Wasze Podróże oraz w celach marketingowych. Podstawą prawną jest art. 6 ust. 1 lit a Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE - „RODO”).

4. Dane będą przetwarzane w celach marketingowych do momentu wycofania przez Ciebie zgody na takie przetwarzanie.

W zakresie usług Impresja Studio PR Twoje dane będą przetwarzane przez okres, w którym usługi te będą świadczone oraz, w uzasadnionych wypadkach, po zakończeniu ich świadczenia, jednak wyłącznie jeżeli jest dozwolone lub wymagane w świetle obowiązującego prawa np. przetwarzanie w celach statystycznych, rozliczeniowych lub w celu dochodzenia roszczeń. W takim przypadku dane będą przetwarzane jedynie przez okres niezbędny do realizacji odpowiednich celów.

5. Po zakończeniu przetwarzania danych osobowych w pierwotnym celu, dane będą, w uzasadnionych wypadkach, przetwarzane po zakończeniu ich świadczenia, jednak wyłącznie jeżeli jest dozwolone lub wymagane w świetle obowiązującego prawa np. przetwarzanie w celach statystycznych, rozliczeniowych lub w celu dochodzenia roszczeń. W takim przypadku dane będą przetwarzane jedynie przez okres niezbędny do realizacji odpowiednich celów.

6. Podanie danych jest dobrowolne

7. Twoje dane osobowe nie będą przekazywane.

8. Jako administrator Twoich danych, zapewniamy Ci prawo dostępu do Twoich danych, możesz je również sprostować, żądać ich usunięcia lub ograniczenia ich przetwarzania. Możesz także skorzystać z uprawnienia do złożenia wobec Administratora sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych oraz prawa do przenoszenia danych do innego administratora danych. W przypadku wyrażenia dobrowolnej zgody, przysługuje Ci prawo cofnięcia zgody na przetwarzanie danych w dowolnym momencie co nie wpływa na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej cofnięciem. Informujemy także, że przysługuje Ci prawo wniesienia skargi do organu nadzorującego przestrzeganie przepisów ochrony danych osobowych.

9. Na niniejszej witrynie znajdują się wtyczki społecznościowe serwisu Facebook: „Lubię to”, które są powiązane z serwisem Facebook. Pod naszym artykułami umieszczany jest kod odwołujący się do serwisu Facebook. Używając przycisku „Lubię to”, użytkownik loguje się do serwisu Facebook, w którym obowiązują zasady ochrony prywatności określone przez serwis Facebook.

10. Ta strona zbiera w sposób automatyczny informacje zawarte w plikach cookies i wykorzystuje je w celach statystycznych oraz do usprawnienia funkcjonowania serwisu. Pliki Cookiem są też zbierane przez Google Analytics. Pliki cookies są plikami tekstowymi, które przechowywane są w komputerze użytkownika serwisu.

Wykorzystujemy dwa rodzaje plików cookies – tymczasowe i stałe. Pliki tymczasowe przechowywane są do momentu opuszczenia przez Ciebie naszej strony (poprzez wejście na inną stronę, wylogowanie lub wyłączenie przeglądarki). Pliki stałe przechowywane są w Twoim komputerze do czasu ich usunięcia lub przez czas wynikający z ich ustawień.

W każdej chwili możesz dokonać zmiany ustawień swojej przeglądarki, aby zablokować obsługę plików cookies lub każdorazowo uzyskiwać informacje o ich umieszczeniu w swoim urządzeniu. Inne dostępne opcje możesz sprawdzić w ustawieniach swojej przeglądarki internetowej. Większość przeglądarek domyślnie jest ustawione na akceptację zapisu plików cookies w komputerze. Informacje dotyczące ustawień przeglądarek internetowych dostępne są w jej menu (pomoc) lub na stronie jej producenta.

Korzystając z tej strony wyrażasz zgodę na wykorzystywanie cookies zgodnie z ustawieniami Twojej przeglądarki.